Καρδίτσα: Η Πόλη-Λάφυρο Από το Ντεβσιρμέ των Αγράφων στο «Παιδομάζωμα» του 1948

 

(Καρδιτσιώτικες Ματιές)

Η Κατάρα της Γεωγραφίας

 
Η Καρδίτσα και τα περήφανα Άγραφα κουβαλούν μια μοναδική ιστορική πληγή. Υπήρξαν διαχρονικά η «δεξαμενή» από την οποία οι δυνάστες άντλησαν το πολυτιμότερο κεφάλαιο του τόπου: τα παιδιά του. Από τους Οθωμανούς αξιωματούχους του 15ου αιώνα μέχρι τις φάλαγγες του Εμφυλίου, ο «Φόρος Αίματος» ρήμαξε τον θεσσαλικό κάμπο.

 Η Οθωμανική Μέγγενη: Κάμπος vs Άγραφα
 

 Η Αρπαγή στον Κάμπο: Στα χωριά γύρω από την Καρδίτσα, οι Οθωμανοί εφάρμοζαν το Ντεβσιρμέ με ωμότητα. Εκβίαζαν τους αγρότες με το δίλημμα: «Ή τον γιο σου για Γιανίτσαρο ή το βιος σου για τον Σουλτάνο». Τα παιδιά οδηγούνταν στην κεντρική αγορά  για τη διαλογή.

    Η Αντίσταση των Αγράφων: 

Παρά τη Συνθήκη του Ταμασίου (1525) που έδινε αυτονομία στα ορεινά, ο κίνδυνος παρέμενε. Οι Αγραφιώτισσες μάνες, σύμφωνα με την παράδοση, έβαφαν τα πρόσωπα των αγοριών με κάρβουνο ή τα έντυναν κορίτσια για να τα κρύψουν στις σπηλιές της Πίνδου.

 12 Δεκεμβρίου 1948: Η Νύχτα που η Πόλη «Ορφάνεψε»

Πέντε αιώνες μετά, η ιστορία επαναλήφθηκε. Η Μάχη της Καρδίτσας τον Δεκέμβριο του 1948 έμεινε στην ιστορία για τη μαζική «εκκένωση» της νεολαίας της πόλης από τον Δημοκρατικό Στρατό (ΔΣΕ).

    Η Μαρτυρία του Ξεριζωμού

«Ήταν ξημερώματα, το χιόνι είχε καλύψει τα πάντα στην Καρδίτσα. Μας έβγαλαν από τα σπίτια μας, μαθητές του Γυμνασίου οι περισσότεροι, με τις σχολικές μας ποδιές ακόμα. Θυμάμαι τις μάνες μας να τρέχουν ξυπόλητες στο χιόνι πίσω από τα καμιόνια, φωνάζοντας τα ονόματά μας. Περπατήσαμε μέρες στην παγωνιά των Αγράφων. Όσοι φτάσαμε στα σύνορα, δεν ξέραμε ότι θα κάναμε τριάντα χρόνια να δούμε ξανά τον ήλιο της Θεσσαλίας...»
 

Το Διπλό Δράμα: Τασκένδη και Παιδοπόλεις

Η Καρδίτσα έγινε το επίκεντρο μιας διπλής ομηρίας που δίχασε την κοινωνία:
Το «Παιδομάζωμα» του ΔΣΕ: Πάνω από 1.000 νέοι της πόλης οδηγήθηκαν στα βουνά και από εκεί στις Λαϊκές Δημοκρατίες. Παιδιά του κάμπου βρέθηκαν να μεγαλώνουν στην Τασκένδη, μαθαίνοντας τη λατρεία του «πατερούλη» Στάλιν.

 Το «Αντίβαρο» της Πρόνοιας: Εκατοντάδες παιδιά από τα ορεινά χωριά «περισυλλέγονταν» από τον Εθνικό Στρατό και στέλνονταν στην Παιδόπολη «Αγία Σοφία» στην Αγριά Βόλου. Εκεί, μακριά από τις μάχες, υπέστησαν μια άλλη μορφή κατήχησης, περιμένοντας το τέλος ενός πολέμου που τους στέρησε την οικογένεια.
 

Ένας Θρήνος που δεν Άλλαξε Γλώσσα

 Είτε με τα κόκκινα σκουφιά των Οθωμανούς, είτε με την ιδεολογική σημαία του Εμφυλίου, τα παιδιά της Θεσσαλίας υπήρξαν πάντα το «νόμισμα» της εξουσίας. Οι μνήμες των μαθητών που χάθηκαν στα χιόνια των Αγράφων το '48 παραμένουν η πιο ηχηρή καταδίκη κάθε μορφής βίαιου ξεριζωμού.

 

Η οδύνη του ξεριζωμού αποτυπώθηκε ανεξίτηλα στο δημοτικό τραγούδι, εκεί όπου η μάνα αναθεματίζει την εξουσία για το κακό που σκορπά:

«Ανάθεμά σε, βασιλιά, και τρις ανάθεμα σε...
Να μάσης παιδομάζωμα, να κάμης γενιτσάρους.
Κλαιν’ οι γοναίοι τα παιδιά, κ’ οι αδελφές τ’ αδέλφια...»

 «Στην Καρδίτσα του '49, αν ρωτούσες μια μάνα πού είναι το παιδί της, μπορούσε να σου δείξει είτε τον ουρανό (από τους βομβαρδισμούς), είτε τον δρόμο για τη Βουλγαρία, είτε το φορτηγό της Πρόνοιας. Η πόλη έγινε ένα απέραντο ορφανοτροφείο.»

Συγκριτικός Πίνακας: Η Περίπτωση της Καρδίτσας

 

		Οθωμανική Περίοδος  Πληθυσμός-Στόχος: Αφορούσε κυρίως χριστιανόπουλα από τις πεδινές περιοχές και τον κάμπο. Κίνητρο Εξουσίας: Στόχος ήταν η ενίσχυση της σωματικής και στρατιωτικής ισχύος της Αυτοκρατορίας μέσω της δημιουργίας του σώματος των Γενιτσάρων. Ο ρόλος των Αγράφων: Η περιοχή λειτουργούσε ως καταφύγιο και εστία αντίστασης, λόγω του δύσβατου εδάφους που δυσκόλευε τη στρατολόγηση. Τραύμα: Χαρακτηρίζεται από την οριστική απώλεια της θρησκευτικής και εθνικής ταυτότητας των παιδιών. Επιστροφή: Δεν υπήρχε προοπτική επιστροφής. Αν συνέβαινε, ήταν μόνο με την ιδιότητα του κατακτητή. Περίοδος Εμφυλίου  Πληθυσμός-Στόχος: Παιδιά ανταρτών ή παιδιά από χωριά που βρίσκονταν σε εμπόλεμες ζώνες. Κίνητρο Εξουσίας: Η κίνηση αποσκοπούσε στον ιδεολογικό έλεγχο και χρησιμοποιήθηκε συχνά ως μέσο πολιτικής ομηρίας. Ο ρόλος των Αγράφων: Τα Άγραφα αποτέλεσαν προπύργιο του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) και κύρια αφετηρία για τη φυγάδευση των παιδιών προς τις σοσιαλιστικές χώρες. Τραύμα: Το κύριο τραύμα ήταν ο βίαιος διχασμός των οικογενειών και η κοινωνική πόλωση. Επιστροφή: Η επιστροφή (επαναπατρισμός) έγινε εφικτή μετά από 30 έως 40 χρόνια, ανάλογα με τις πολιτικές συγκυρίες.
		Πηγές & Αναφορές:     Γκριτζώνας Κ. (1998): Τα Παιδιά του Εμφυλίου Πολέμου.     Βακαλόπουλος Α.: Ιστορία του Νέου Ελληνισμού.     Αρχείο ΓΑΚ Μαγνησίας: Στοιχεία για την Παιδόπολη "Αγία Σοφία".     Μαρτυρίες Πολιτικών Προσφύγων: (Αρχείο Μηχανής του Χρόνου).